Ο ποταμός Αμφίλυσος διαρρέει τη Νοτιοδυτική Σάμο: πηγάζει μερικά χλμ δυτικά του Πάνδροσσου, από την “Δεσπότη Βρύση” – τη βρύση του δεσπότη – όπως την ονομάζουν οι ντόπιοι και ενώνεται με άλλες πηγές, όπως αυτής του Κούτσι, της Φλεβίτσας και του Ζάστανου. Μετά το Ζάστανο, κινείται δυτικά διατρέχοντας την περιοχή της Φριγάδας και χύνεται στον Πάλο.
Το όνομα Αμφίλυσος προέρχεται από τη σύνθετη λέξη αμφί και ύλην. Αμφί σημαίνει από την μια και την άλλη μεριά, ενώ ύλην είναι η λάσπη. Συνεπώς ετυμολογικά, η ονομασία του ποταμού δηλώνει την μεταφορά της λάσπης από εδώ κι από εκεί, φαινόμενο που παρατηρήθηκε και από τους αρχαίους καθότι ενώ ο ποταμός ρέει προς τη δύση, το νερό φαίνεται να ρέει προς την ανατολή.
Εκτός από την ιστορικότητα του ονόματος του Αμφιλύσου, λίγα γνωρίζουμε για την περιοχή κατά την διάρκεια της αρχαιότητας. Σκόρπιες πληροφορίες, τοπωνύμια και παραδόσεις δηλώνουν ότι τα δύο αρχαία λιμάνια της περιοχής, αυτά του Πάλου και των Δριτσαρέικων, εξυπηρετούσαν ανάγκες θαλάσσιας μεταφοράς των τοπικών προϊόντων. Η ποικιλία των προϊόντων αυτών ξεκινούσε από την γεωργία, την κτηνοτροφία και την αλιεία έως τη ναυπηγική και την αγγειοπλαστική.
Κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα, όμως, τα κρούσματα πειρατείας στην περιοχή προκάλεσαν την σχεδόν ολοκληρωτική ερήμωση της τον 15ο αιώνα. Λίγα χρόνια μετά, όμως, το 1470 και με πρωτοβουλία του Κιλίτζ Αλί Πασά, το νησί επανακατοικήθηκε. Συνεπώς, κατά το 16ο αιώνα δημιουργήθηκαν όλα τα χωριά που διακρίνονται από την θάλασσα, μιας και ο φόβος των πειρατών πλέον εξέλειπε. Πιο συγκεκριμένα, ο φυσικός πλούτος της περιοχής του Αμφιλύσου σήμανε την άνθηση και δημιουργία των Κουμεΐκων, Σκουρεΐκων, Νεοχωρίου και των Σπαθαραίων.
Όντως, στις αρχές του 20ου αιώνα, η νοτιοδυτική Σάμος συγκέντρωσε τον υψηλότερο αριθμό κατοίκων στην ιστορία της. Ωστόσο, οι συχνές πυρκαγιές που πλήττουν την περιοχή, καθώς και οι έντονες, μη βιολογικής μορφής καλλιέργειες σε συνδυασμό με την εξοντωτικών ρυθμών αλιεία, έφθειραν τον φυσικό πλούτο.
Σήμερα, η περιοχή χαρακτηρίζεται κυρίως από μικρά παραδοσιακά χωριουδάκια που απειλούνται με ερήμωση λόγω της απομάκρυνσης των νεώτερων γενεών. Εξαίρεση αποτελεί το χωριό Πύργος ως το μεγαλύτερο της περιοχής, καθώς και οι παραθαλάσσιοι οικισμόι του Πάλου και του Πεύκου που αγωνίζονται να μετατραπούν σε καλοκαιρινά θέρετρα αφού ελκύουν επισκέπτες κυρίως από την βορειοδυτική Ευρώπη και Έλληνες με καταγωγή από την περιοχή του Αμφιλύσου. Έτσι, παρά την ανακαίνιση αρκετών παλαιών οικισμάτων, ο αριθμός των κατοίκων των χωριών της περιοχής συνεχώς μειώνεται λόγω της μετανάστευσης, αστικοποίησης και της υπογεννητικότητας.
Το Δίκτυο Αμφιλύσου ασχολείται με την εφαρμογή projects και πρωτοβουλιών που θα δρουν παράλληλα για μία ολοκληρωμένη προσπάθεια ως προς την αναγέννηση των χωριών και την δημιουργία μιας υγιούς κοινωνίας που ζει και εργάζεται σε αρμονία με το φυσικό περιβάλλον.
